X
تبلیغات
شیمی
شیمی
شیمی کاربردی 
قالب وبلاگ
پيوندهای روزانه

نکات کلی ایمنی مربوط به کار در آزمایشگاههای شیمی آلی

مقدمه

آزمایشگاههای شیمی با وجود خطرهای بالقوة موجود ، لزوماً مکانهای خطرناکی نیستند ، به شرط آنکه کارکنان آن برخی نکات ابتدایی را رعایت کنند و رفتاری معقول و هشیار داشته باشند .

در آزمایشگاه شیمی کار هر چه باشد ، تعیین سرپرست برای آن الزامی است . البته ، رعایت احتیاط و ایمنی ، مسئولیت هر شخصی است که در آزمایشگاه کار می کند . در صورتی که در ایمنی آزمایش پیشنهاد شده ای تردید باشد بهتر است به جای این امید که همه چیز درست از آب در خواهد آمد از راهنماییهای فردی با تجربه استفاده شود .

همة کارکنان باید نسبت به کار خود مسئول باشند و از بی خیالی ، ندانم کاری و عجله که می تواند به تصادف یا صدمه به خود یا دیگران منجر شود ، پرهیز کنند . آنها باید همواره از آنچه در اطرافشان می گذرد و خطرهای ممکنی که چه در ارتباط با کار دیگران و چه در ارتباط با آزمایشهای خودشان موجود است ، آگاه باشند .

حوادث آزمایشگاهی اغلب به آن جهت رخ می دهد که برای به دست آوردن نتیجه بیش از حد عجله می شود . لذا ، کارکنان آزمایشگاه باید در مورد کاری که انجام می دهند برخوردی عاقلانه ، با احتیاط و منظم داشته باشند . به ویژه تمرکز در کار و حواس پرت نبودن توصیه می شود . به همین طریق حواس پرتی دیگران را نیز باید تذکر داد . در مورد آزمایشها و عملیات رایج باید توجه داشت که آشنایی زیاد باعث کم شدن احتیاط نشود و با این احساس که « برای من اتفاقی نخواهد افتاد » مبارزه شود .

حفاظت از خود :

هیچ کس نباید در آزمایشگاه بدون روپوش بلند اجازه کار داشته باشد . رنگ سفید به دلیل اینکه چرک و لکه به خوبی روی آن دیده می شود ارجح است . علاوه بر این همة کارکنان ، از جمله بازدید کنندگان باید تمام وقت از عینک یا پوشش چشمی ایمنی استفاده کنند . پوششهای چشمی و عینکهای خوب و سبکی برای آزمایشگاه موجود است که به منظور محافظت چشمها و قسمت فوقانی صورت ، ارائه می شوند ؛ طرحهای مناسبی نیز برای استفاده بر روی عینکهای طبی وجود دارند . عینکهای طبی ایمنی نیز البته از منابع خاص قابل دسترس اند ، ولی گرانترند و برای شخصی که به طور تمام وقت در آزمایشگاه کار می کند ، مناسب است . در ضمن عدسیهای درون چشمی نیز موجودند که تا حدودی چشم را در مقابل صدمات مکانیکی محافظت می کنند ، ولی استفاده از عینکهای محافظ الزامی است . گفتنی است که به هنگام حادثه عینکهای ایمنی معمولی در مقابل قطعات پرتاب شده درجات حفاظتی متغیری دارند ، اما در مقابل پاشیده شدن مایعات داغ و خورنده و سمی و گازها ، محافظت آنها بسیار اندک است . در صورت پاشیده شدن مواد شیمیایی ، اولین کمک باید شستشوی کامل چشمها با آب تمیز باشد . عدسیهای درون چشمی مانع از شسته شدن مؤثر چشمها می شوند و برداشتن آنها باید زیر نظر پزشک مجرب صورت گیرد . محافظ چشم چسبان یا ترجیحاً نقابی که تمام صورت را بپوشاند در این شرایط از چشمها به مراتب بهتر محافظت خواهد کرد ، در صورتی که آزمایشها یا عملیاتی که انجام می گیرند احتمال خطر داشته باشند به منظور محافظت بیشتر استفاده از حفاظ ایمنی شدیداً توصیه می شود . در هر حال ، تمامی آزمایشهایی که با واکنشگرها یا حلالهای سمی همراه هستند باید زیر هود مناسب انجام گیرند و دستکشهای پلاستیکی یک بار مصرف باید به دقت بازرسی شوند تا سوراخ نباشند .

رفتار در آزمایشگاه

بجز در موارد اضطراری ، دویدن یا فعالیت بیش از حد شتابزده در آزمایشگاه و اطراف آن و همچنین شوخی کردن و رفتارهای غیر مسئولانه ممنوع است . خوردن ،‌ آشامیدن و سیگار کشیدن نیز باید در آزمایشگاه ممنوع باشد . این امر از جذب مواد سمی جلوگیری می کند و در مورد سیگار کشیدن مانع از آتش سوزی می شود .

نظم و نظافت

نظم و ترتیب همراه با نکات کلی ایمنی دیگر ، عامل عمده ای در ایمنی آزمایشگاه است ؛ آزمایشگاه باید همیشه تمیز و مرتب نگه داشته شود . راههای عبور اطراف و میان میزها و نزدیک درهای خروجی نباید با دستگاهها و وسایل اشغال شده باشد . کفپوشها باید در شرایطی باشند که مانع از لیز خوردن و افتادن شوند . هرگونه آلودگی زمین یا میزها باید فوراً تمیز شود .

با توجه به میز کار آزمایشگر ، می توان دربارة مهارت او نظر داد . میز باید همیشه تمیز و خشک باشد ؛ این کار در صورتی که دستمالهای خشک و مرطوب همیشه کنار دست باشند ، بسیار ساده است . وسایلی که فوراً مورد استفاده نیستند باید هر چه دورتر در قفسه ای که زیر میز است گذاشته شوند ؛ در صورتی که لازم باشد آنها روی میز قرار داده شوند ، باید به صورتی تمیز و منظم ، مرتب شوند . شیشه آلات کثیف باید در ظروف پلاستیکی دور از محل کار گذاشته شوند تا اینکه یا تمیز شوند یا دور انداخته شوند . زباله های جامد و کاغذ صافی نباید داخل ظرفشوئی انداخته شوند .

تمامی شیشه آلات باید به دقت تمیز شوند و در اکثر موارد پیش از به کار گیری در کارهای تهیه ای ، در آزمایشگاه خشک شوند . بهتر است عادت شود همة شیشه آلات فوراً پس از استفاده شسته شوند چون عموماً ، نوع آلودگی معلوم است . به علاوه ، در صورتی که وسایل کثیف مدت قابل توجهی مانده باشند ، تمیز کردن آنها مشکلتر می شود ، به ویژه اگر حلالهای فرار در این فاصله تبخیر شده باشند .

شایان ذکر است که یک مخلوط پاک کنندة کلی برای تمام موارد وجود ندارد . شیمیدان باید با توجه به جنس ماده ای که پاک می کند و مقدار آن ، اقدام کند . مثلاً ، در صورتی که بدانیم مواد ته ظرف خصلت بازی دارند ، محلول رقیق هیدروکلریک اسید یا سولفوریک اسید می تواند آنها را کاملاً حل کند ؛ به همین صورت ، برای بقایای اسیدی ، محلول رقیق سدیم هیدروکسید را می توان به کار برد . در این موارد محلول های آبی اسیدی و بازی را از طریق شستشو و با مقدار کافی آب باید خارج کرد . در صورتی که بدانیم مادة ته نشین شده در حلالهای آلی ارزان قیمت حل می شود ، باید از آنها استفاده کرد ؛ در چنین مواردی حلال باید در بطریهای جمع آوری مناسب ریخته شود و نه در ظرفشوئی . سپس حلال مناسب شستشو را می توان از طریق تقطیر بازیابی کرد . مواد سنگین آلوده کننده ای که باقی می مانند باید به طریق مناسب دور ریخته شوند .

وقتی شیشه شور در دسترس باشد ، ساده ترین راه برای زدودن مواد ته نشین شده ، استفاده از شوینده های خانگی حاوی ساینده است ، طوری که شیشه خش نیفتد . پودر شستشو یا مستقیماً داخل ظرف ریخته و با کمی آب مرطوب می شود یا روی یک شیشه شور پاشیده می شود و روی سطح کثیف مالیده می شود ؛ سطح شیشه باید آن قدر ساییده شود تا کثافت آن پاک شود . این عمل در صورت لزوم باید تکرار شود . بالاخره ، دستگاه باید به خوبی با آب مقطر آبکشی شود . در صورتی که ساییدن با مخلوط آب و پودر شستشو کاملاً رضایتبخش نباشد ، می توان پودر را با یک حلال آلی مانند استون خیس کرد .

سه محلول شستشو موجود است که در صورت موفق نبودن روشهای بالا می توان آنها را به کار برد :

1) محلول گرم 15 درصد تری سدیم فسفات که به آن پودری زبر ، مانند سنگ جوش اضافه شده باشد ؛ این واکنشگر برای زدودن باقیمانده های قیری مناسب نیست .

2) عامل فعال سطحی بسیار کارآمد ، دکون 90 ، که ادعا می شود برای هر گونه تمیزکاری در آزمایشگاه مناسب است . این ماده کاملاً قابل شستشو است ، فسفات ندارد ، زیست تخریب پذیر و غیر سمی است . به ویژه برای روغنهای سیلیکون ، گریسها ، باقیمانده های بسپاری ، قیر و قطران مناسب است .

3) مخلوط پاک کنندة « کرومیک اسید » . این محلول عمدتاً مخلوط کروم تریوکسید و سولفوریک اسید غلیظ است که قدرت اکسندگی شدید و انحلال پذیری بسیار دارد . روش مناسب تهیة آن به صورت زیر است : g 5 سدیم دی کرومات را در mL 5 آب در یک بشر 250 میلی لیتری بریزید ؛ سپس mL 100 سولفوریک اسید غلیظ به آرامی و همراه با هم زدن مداوم به آن اضافه کنید . دما به 70 تا 80 درجه سانتیگراد افزایش می یابد . مخلوط را به حال خود بگذارید تا دمای آن به 40 درجه برسد ، سپس به داخل یک بطری خشک با در شیشه ای منتقل کنید و برچسب واضحی روی آن بچسبانید . پیش از استفاده از مخلوط برای شستشو ، ابتدا باید ظرفها آبکشی شوند تا حد امکان مواد آلی محلول در آب ، به ویژه مواد کاهنده از آنها خارج شود . پس از خارج کردن هر چه بیشتر آب تا حدی که عملی است ، مقداری مخلوط پاک کننده وارد ظرف کنید ، سطح کثیف را کاملاً با آن خیس نمایید و قسمت عمدة مخلوط شستشو را دوباره به بطری باز گردانید . پس از مدت کوتاه ی که مایع روی سطح ظرف پخش شد ، همراه با تکان دادن ، ظرف را کاملاً با آب شیر و سپس با آب مقطر بشویید.

پس از شستشو و آبکشی با آب مقطر ، دستگاههای شیشه ای کوچک را می توان با گذاشتن در آون با دمای 100 تا 120 درجه سانتیگراد به مدت تقریباً یک ساعت خشک کرد . اما ، بسیاری از وسایل آلی بزرگتر از آن اند که داخل آون خشک شوند و مضافاً پس از شستشو اغلب باید زود استفاده شوند ؛ در نتیجه روش دیگری برای خشک کردن به کار می رود . در صورتی که وسیله با آب تر شده باشد ، باید آب را تا حد امکان خارج کرد و سپس وسیله را با کمی الکل صنعتی یا استون شستشو داد . به منظور صرفه جویی ، الکل صنعتی یا استون آبدار را باید در یک بطری برچسب دار جمع آوری کرد تا برای استفادة مجدد از طریق تقطیر ، بازیابی شود . پس از شستشو با حلال آلی ، خشک شدن به کمک مو خشک کن مخصوص آسانتر انجام می گیرد . این دستگاه یک باد بزن برقی است که هوا را از روزنه های یک صافی می مکد ، از یک گرمکن عبور می دهد و از درون لوله هایی به سمت بالا می راند که پایة دستگاه هستند و طوری ساخته شده اند که بالنها و استوانه های دهانه تنگی را که خشک کردن آنها با شیوة دیگر مشکل است در خود جای می دهند ؛ در انتهای هر لولة نگهدارندة دستگاه تعدادی سوراخ تعبیه شده است که موجب درست پخش شدن هوای داغ می شوند . در صورت نیاز می توان هوای سرد را هم در آن جریان داد .

اقدام در مقابل حادثه

هر شخصی که در آزمایشگاه کار می کند باید بداند که در خروجی و راههای خروج اضطراری کجا هستند و آیا به سهولت به آنها دسترسی دارد ؟ تمامی کارکنان باید محل کپسولهای آتش نشانی ، پتوهای ضد آتش و دوشهای اضطراری و روش استفاده از آنها را بدانند . این گونه تجهیزات باید از جانب کارشناسان مرتب بازبینی شوند . کارکنان در ضمن باید از محل کمکهای اولیه و نزدیکترین تلفن باخبر باشند تا در مواقع ضروری از آنها استفاده کنند ؛ شماره تلفن گروههای پزشکی ، بیمارستانها و مأموران آتش نشانی باید کاملاً در معرض دید باشند . علاوه بر نکات کلی فوق ، مؤسسات صنعتی و پژوهشی و آموزشی به صورت جداگانه آیین نامه هایی دربارة تجهیزات خاص خود تنظیم می کنند ؛ هر یک از کارکنان باید کاملاً با این آیین نامه ها آشنا باشند .

کار پس از ساعات اداری

هیچ کس نباید در آزمایشگاه تنها کار کند . آزمایشهایی که در شب نیز باید جریان داشته باشند ، بهتر است در اتاق ویژة کار شب انجام شوند و به صورت واضح روی دستگاه برچسبی زده شود که نوع واکنش و خطرهای احتمالی روی آن نوشته شده باشد . راهنماییها باید آن قدر واضح باشند که یک فرد ناشی نیز بتواند آزمایش را در صورت اضطرار قطع کند و برچسب لطفاً دست نزنید ، باید کنار هر دستگاهی که قرار است باز یا روشن باشد ( مثل آب و برق ) گذاشته شود . در اینجا نیز هر مؤسسه آیین نامه های خاص خود را در مورد آزمایشهای پس از ساعات کار و شبانه منتشر می کند که باید اکیداً رعایت شوند .

نگهداری مواد شیمیایی در محوطة آزمایشگاه

مواد شیمیایی هرگز نباید روی میزها یا زیر هود انباشته شوند ، بلکه باید همواره به جای خود به روی قفسه هایی محکم بازگردانده شوند ؛ مواد شیمیایی ناسازگار باید از هم جدا شوند . ظروف سنگین و بطریهای حاوی مواد خطرناک باید هر چه سریعتر به انبار اصلی مطمئن خود که در آنجا نکات ایمنی نگهداری رعایت می شود ، بازگردانده شوند . مقررات جدی در مورد مقدار حلالهایی که می توان در یک آزمایشگاه خاص نگاه داشت نیز موجود است ؛ به علاوه ، این حلالها باید در اتاقک ضد آتش فولادی گذاشته شوند و از در اتاقکها بخار نشت نکند ضمناً به منظور ایمنی بیشتر حلالهای آتشگیر و سمی فضای خاص مجهزی برای برداشتن حلال تخصیص داده شود . هر بطری که لازم باشد تا فاصله کوتاهی حمل شود ، چه حاوی مواد شیمیایی خطرناک باشد چه بی خطر ، باید زیر و گردن آن گرفته شود و هرگز تنها یکی از این دو نقطه گرفته نشود . به منظور حمل به مسافتهای طولانی تر ، باید از وسیلة خاصی که به این منظور فراهم شده است استفاده شود .

هود باید از مواد شیمیایی اضافی و وسایل بی استفاده خالی شود . اگر لازم باشد مقادیری از مواد شیمیایی ضروری که کراراً به کار برده می شوند ، در زیر هود انبار شوند ، باید تعیین شود که به چه منظور کنار گذاشته شده اند و به درستی قفسه بندی شوند . مواد شیمیایی سرطانزایی که کاربرد آنها مجاز است ، همیشه در انبار اصلی در قفسه هایی مخصوص و آب بندی شده نگهداری شوند ؛ برای استفاده از آنها باید از سرپرست آزمایشگاه اجازه گرفت .

کلیة ظروف ( بطری ، آمپول ، شیشة نمونه و غیره ) مواد شیمیایی خریداری شده در بازار دارای برچسبی هستند که محتوای هر کدام را معلوم می کند و علامت خطر ، همراه با خلاصه ای از خطرهای ممکن و ایمنی مربوط به محتوای آن نیز آمده است . در پیوست 5 فهرستی از مهمترین علامتهای خطرهای رایج آمده است . جداولی که در آنها این علایم به طور خلاصه معنی شده باشند ، باید در آزمایشگاه در معرض دید باشند . هنگامی که مواد شیمیایی به ظرف دیگری منتقل می شود ، همان علامت خطر باید روش ظرف جدید چسبانده شود . در مورد ظروفی که برچشبهایشان گم شده است ، محتوای آنها باید به درستی شناسایی و مجدداً برچسب زده شوند ؛ در صورتی که هرگونه تردیدی وجود داشته باشد ، آن ماده باید به دلیل ایمنی دور ریخته شود . از آنجا که برچسبهای با چسب انگمی اغلب خشک شده و می افتند ، بد نیست آنها با نوار چسب شفاف محکمتر شوند . چون بسیاری از مواد شیمیایی به مرور زمان خراب می شوند ، بهتر است تاریخ خریداری بطری روی برچسب آن نوشته شود .

شیشه آلات

شیشه آلات باید پیش از استفاده به دقت بررسی شوند و هر کدام که شکسته ، لب پریده ، ترک دار یا کثیف است حذف شود . ترکهای ریز در شیشه آلات به ویژه هنگام استفاده در سیستمهای تحت خلأ خطرناک اند .

بسیاری از کارهای دستی ساده با شیشه آلات نظیر بریدن میله و لولة شیشه ای ، وسیلة شیشه ای درست کردن ، وارد کردن لولة شیشه ای یا دماسنج به چوب پنبه یا درپوش لاستیکی یا خارج کردن درهای محکم بطریها ، می تواند به بریدگیهای جدی منجر گردد . باید دقت شود تا کار به شیوه ای صحیح انجام گیرد . تمامی وسایل و شیشه آلات تمیز که مورد استفاده نیستند باید جمع آوری شوند و روی میزهای کار انباشته نشوند .

دور ریختن زباله ها

یکی از مهمترین جنبه های دشوار مدیریت و کار آزمایشگاهی این کار است . مواد دور ریختنی هرگز نباید در آزمایشگاه انباشته شوند ؛ باید آنها به طور منظم از محوطة آزمایشگاه در ظروف مناسب جمع آوری و خارج گردند و به نحوی مناسب دور ریخته شوند . باید سطلهای جداگانة دردار برای شیشه آلات شکسته و مواد آتشگیر مانند کاغذ و پارچه که برای خشک کردن مایعات آتشزا به کار رفته اند ، وجود داشته باشد . زباله های جامد بی ضرر باید در سطل ریخته شوند ، در حالی که جامدات سمی باید در کیسه های پلاستیکی بسته بندی و در سطل جداگانه ای گذاشته شوند ؛ به هر دو سطل باید به دقت برچسب زده شود . حلالهای زاید باید در ظروف مناسب ریخته و با دقت برچسب زده شوند ، ولی در مخلوط کردن حلالها باید احتیاط کرد . حلالهای هالوژن دار به ویژه باید دور از سایر حلالها نگهداری شوند.

اغلب مجتمعهای بزرگ آزمایشگاهی طوری سازماندهی شده اند که مواد زایدشان به طریقی مناسب دور ریخته می شود ؛ به عنوان مثال ، آنها امکان سوزاندن مقادیری از مواد آلی آتشگیر را دارند . ولی مؤسسات کوچکتر برای این امر باید با مراکز تخصصی قرارداد ببندند . مسئلة دور ریختن مقادیر کمی از مواد شیمیایی سمی و خطرناک زاید را کارکنان هر آزمایشگاه می توانند با ابتکار خود حل کنند . رهنمودهایی دربارة روشهای مناسب دور ریختن ، مثلاً در فهرستهای مواد شیمیایی خالص آلدریچ به طور کامل نوشته شده است . مقررات محلی در ارتباط با ریختن زباله های شیمیایی در فاضلاب عمومی بسیار سختگیرانه است . تحت هیچ عنوانی زباله هایی که روی آنها کار نشده است و حلالهای آلی نامحلول در آب نباید به داخل ظرفشوئی ریخته شوند .

برنامه ریزی آزمایشها و ثبت نتایج

میزان مسئولیت در برنامه ریزی یک آزمایش

پیش از شروع کار آزمایشگاهی ، برنامه ریزی صحیح آزمایش اساسی است . جزئیات این برنامه ریزی و سطح مسئولیت شخص آزمایشگر به درجة مهارت او بستگی دارد . کسی که از این کتاب استفاده می کند ، می تواند با سه سطح از تجربه آشنا شود ؛ در ضمن باید توجه داشت که گذار از این سطوح به یکدیگر فرایندی پیوسته است .

کارمندان تازه کار و دانشجویان کلاسهای پایین و سال اول دورة کارشناسی از نظر ایمنی خود و سایر کارکنان آزمایشگاه به راهنمایی قابل ملاحظه ای نیاز دارند . به منظور افزایش مهارت و اعتماد به نفس ، آزمایشها به صورت متوالی توسط سرپرست انتخاب می شوند . شیشه آلات و سایر وسایل ویژة آزمایش عموماً از منبع مرکزی تهیه می شود ، سالم بودن واکنشگرها و. حلالها توسط کادر فنی بازرسی می گردد ، خطرات ( که باید در این سطح در حداقل باشند ) به وضوح مشخص می شود و ورقه های راهنما یا جزئیات آزمایش با مراجعه به صفحة کتاب مرجع باید واضح ، مشروح و صریح باشند . اغلب فهرست کوتاهی از چند سئوال دربارة آزمایش باید داده شود تا جوانب عملی و نظری آزمایش بهتر درک شود . در این موارد به منظور برنامه ریزی آزمایش ، آزمایشگر باید با دقت تمامی جزئیات و راهنماییها را مطالعه کند و دید روشنی از آنچه باید انجام شود و به ویژه ، چگونگی انجام آن را به دست آورد .

در مرحلة دوم دانشجو یا تکنسین مسئولیت بیشتری را در برنامه ریزی آزمایش عهده دار می شود . مثلاً ، با اینکه ورقه های راهنما ( یا کتاب مرجع ) به طور مناسبی واضح اند ، ولی انتظار این است که مهارت کافی در فنون و عملیات رایج آزمایشگاهی پیشتر کسب شده باشد. علاوه بر این ، سوار کردن دستگاه ، بازرسی صحت مواد اولیه [ از طریق روشهای طیف بینی یا کروماتوگرافی یا روش های فیزیکی ( نقطة ذوب ،  و غیره ) ] ، تشخیص خطرات با توجه به راهنماییهای اوراق و سایر منابع ، دور ریختن بی خطر باقیماندة واکنشها ، تصمیم در انتخاب تکنیکهای لازم برای تعیین صحت و خلوص محصولات و بالاخره زمان بندی آزمایشها در مدت زمان تعیین شده ( شامل برنامه ریزی عملیات شبانه در صورت لزوم ) همگی توسط آزمایشگر انجام می شوند . عموماً افراد سرپرست ، در بحث با آزمایشگرهای تازه کار ، قبل از به اجرا گزاردن برنامة پیشنهاد شده صحت آن را تعیین می کنند . دانشجو باید صحت مواد اولیه را به صورت با ارزشترین تجربه در نظر گیرد ؛ وقت و نیرو نباید برای یک پیشامد ناشناخته و تشخیص اشتباه تلف شود و در ضمن این امکان پیش می آید که هر کس یک « مجموعه » شخصی از داده های مرجع طیف بینی و کروماتوگرافی گردآوری کند .

سومین مرحله ( البته نه آخرین مرحله ) افزایش مهارت ، معمولاً به برنامه ریزی آزمایشهایی نیاز دارد که شامل تکنیکها یا تجهیزات پیشرفته و همچنین برنامه ریزی آزمایشهای « ادامه دار » و پروژه های دورة کارشناسی می باشد که به کارهای از نوع کارشناسی ارشد و دکترا منتهی می گردند . علاوه بر مسئولیتهایی که در دو مرحلة اول ذکر شد ، اکنون آزمایشگر لازم است که فراهم بودن و قیمت واکنشگرها و حلالها را بررسی کند ؛ این اطلاعات را به روشهای سنتزی دیگر مرتبط سازد ، مطمئن شود که راهنمایی مناسب در مورد عملکرد دستگاه و فنون پیچیده را دارد و مسئولیت تشخیص خطرات را در ارتباط با خود و سایر کارکنان آزمایشگاه و به ویژه با کارآموزان تازه کار به عهده گیرد .

کلیة شرکتهای عمدة شیمیایی و بیشتر مؤسسات آموزشی ، هم اکنون دارای یک سیستم کامپیوتری بررسی انبار می باشند که دربارة موجودی و قیمت مواد شیمیایی که فوراً باید تهیه شوند اطلاعاتی در « محل » در اختیار می گذارند . بسیاری از شرکتها هم اکنون مستقیماً با بانک اطلاعاتی مرکزی ارتباط دارند که اطلاعاتی ( از طریق متن یا نمودار ) در ارتباط با موجودی در بازارجهانی ( از بیش از پنجاه فهرست شیمیایی ) و همچنین قیمتهای نسبی آنها و غیره ، در مورد مواد شیمیایی خالص در اختیار قرار می دهند . خطرات به کار گیری و دور ریختن تمامی مواد شیمیایی را می توان به راحتی از فهرست فروشندگان عمده و سایر منابع مهم به دست آورد .

ثبت نتایج :

این کار بخش مهمی از هر آزمایش شیمی است ، چون مشاهدة دقیق همراه با گزارش صحیح جوهر واقعی هر تجربة علمی است .

اصل راهنما در نگارش یک گزارش آزمایشگاهی ، نوشتن جزئیاتی است که شخصی دیگر ، بدون دانش قبلی برای انجام کامل آن نیاز دارد . در نتیجه ، علاوه بر یک گزارش کتبی از آنچه انجام شده است ، یادداشتهایی در ارتباط با هر دستگاه خاص به کار رفته ، جزئیاتی دربارة همة حجمها ، وزنها ، دماها ، زمانها ، روشهای کروماتوگرافی ( مثلاً tlc و glc ) و شرایط و نتایج ، غیره ، باید تماماً ثبت شود . نگارش تمام کار آزمایشگاهی باید به هنگام کار در یک دفترچة آزمایشگاهی با جلد ضخیم و با اندازة مناسب نوشته شود ؛ یک دفترچه یادداشت کلاسوری مناسب نیست . وارد کردن نتایج عددی مانند بهره ها ، حجمهای تیتراسیون ، نقاط ذوب و جوش و غیره مستقیماً در دفترچه و نه بر روی کاغذهای باطله بسیار حائز اهمیت است . ممکن است این کاغذها گم شوند و در ضمن مشوق بی نظمی نیز خواهند بود .

پیشنهاد می شود که برای هر آزمایش جدید یا بخشی از آن ، یک صفحة نو از دفترچه به کار گرفته شود . از صفحة سمت راست باید به منظور گزارش توصیفی از آنچه انجام شده و آنچه مشاهده شده است استفاده شود – صفحه باید تاریخ دار باشد . این گزارش را در صورت لزوم باید در پشت صفحة سمت راستی ( تاریخ دار ) بعدی ادامه داد . صفحة سمت چپ باید مخصوص معادلات ، محاسبات بهره ها ، نقاط ذوب ، مکانیسمهای واکنشها و غیره و تفسیرهای احتمالی بعدی باشد . در گزارش کاری که خوب نوشته شده باشد ، باید فضای باز کافی باشد ، به طوری که بخشهای مختلف به یک نظر قابل رویت باشند . چسباندن طیفها و آثار کروماتوگرافی گاز – مایع در دفترچه فکر خوبی نیست ، چون به سرعت آن را حجیم خواهد کرد و شیرازة آن آسیب خواهد دید . بهتر است آنها در یک پوشة جداگانه نگهداری شوند و به صفحات شماره دار و تاریخ دار دفترچه ارجاع داده شوند .

در طول یک واکنش ، کلیة اتفاقات خارج از انتظار و هرچه که فهمیده نشده است باید همان موقع به دقت یادداشت شود . آزمایش بعضی اوقات بد انجام می شود ، حتی با روشهایی که به خوبی شناخته شده اند . ( توجه کنید که اغلب در راهنماییهای منتشر شده در نوشتارهای شیمی اشتباه وجود دارد . مثلاً ممیزهای اعشاری در محل نادرست قرار دارند و در نتیجه وزنها و حجمها نادرست می شوند . ) در چنین مواردی بهتر است آزمایشگر بیشتر به دنبال دلیل عدم موفقیت واکنش باشد و روش کار را بدون تغییر تکرار کند . در واقع گزارش « پس از « پس از شکست » نتایج یک واکنش که به عنوان مثال در آن توضیح عدم موفقیت و برنامه ریزی به منظور بالا بردن بهره یا برنامه ریزی برای انجام مجدد واکنش موجود باشد ، تنها موقعی می تواند مؤثر شود که کلیة جزئیات در دسترس باشند تا بتوان بر اساس مشاهداتی قابل اطمینان تصمیم گیری کرد .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

خطرها در آزمایشگاههای شیمی آلی

مقدمه

در بخشهای 2-1 و 2-2 تأکید شد که کلیة کارکنان یک آزمایشگاه باید رفتاری مسئولانه داشته باشند چه از نظر حفظ منافع خود و چه از نظر حفظ منافع همکاران . این بخشها شامل راهنماییهای کلی در مورد رعایت ایمنی در عملیات آزمایشگاهی رایج می باشند و باید ضمیمه ای بر دفترچه های راهنمایی باشند که به هر یک از اعضای جدید آزمایشگاه از جانب کمیتة ایمنی سازمان مورد نظر داده می شود . علاوه بر این ، کتابهایی که در ارتباط با خطرهای احتمالی موجود است باید به راحتی در اختیار اعضای یک آزمایشگاه قرار گیرد . دو کتاب مهم در این زمینه عبارت اند از خطرها در آزمایشگاه شیمی و راهنمای ایمنی در آزمایشگاههای شیمی که هر دو توسط انجمن سلطنتی شیمی منتشر شده اند . به متون مهم دیگر نیز همان گونه که در فهرست مراجع آمده است باید مراجعه شود .

در آزمایشگاههای آموزشی و در آزمایشگاههایی که در آنها کارهای روزمره انجام می شود ، درون عملی و عملیات با توجه به خطرهای ذاتی آنها ارزیابی و دربارة احتیاطهای لازم توصیه هایی می شود و مؤثر بودن این گونه توصیه ها مرتباً کنترل می گردد . در آزمایشگاههای پژوهشی و سایر آزمایشگاهها ، کارکنان همیشه باید با کارکنان ارشد و مسئولان ایمنی آزمایشگاه دربارة مواد شیمیایی یا عملیاتی که با آزمایشهای قبلی فرق دارند ، مشورت کنند .

هر آزمایشگاه باید به جعبة کمکهای اولیه مجهز باشد که اندازه و محتوای آن با تعداد اعضای آزمایشگاه و نوع کاری که در آن انجام می شود متناسب باشد . راهنمایی های در مورد محتوای این گونه جعبه ها منتشر شده است . یک جدول دیواری از عملیات اضطراری باید در کنار جعبة کمکهای اولیه نصب شده باشد و همة اعضای آزمایشگاه باید با این اطلاعات آشنا باشند . علاوه بر این ، اعضای آزمایشگاه باید از نام یا اسامی مددکاران آموزش دیده ای که می توانند با آنها تماس بکیرند باخبر باشند . یک مددکار آموزش دیده باید در تمام مواردی که آسیبی به کارکنان می رسد ، فراخوانده شود .

خطرهای انفجار و آتش سوزی

جنبه های عمومی

استفاده از مواد یا مخلوطهای انفجار پذیر یا شدیداً آتشزا در آزمایشگاههای شیمی آلی رایج است . عدم اطلاع از خطرهای احتمالی اغلب به انفجار یا آتش سوزی منجر می شود ، ولی می توان با رعایت نکات منطقی ایمنی از آنها جلوگیری کرد . به این منظور علاوه بر مقررات عمومی کار در آزمایشگاه که در بخشهای 2-1 و 2-2 ذکر شد ، راهنماییهای زیر نیز باید رعایت شوند .

1) از به کارگیری ماده ای که انفجار پذیر بودن آن شناخته شده است باید خودداری کرد . در صورت امکان از مادة بی خطرتری به جای آن استفاده شود .

2) در صورتی که لزوم استفاده از مادة فعالی که انفجارپذیر یا خطرناک است مطرح شود ، باید استفاده از آن به حداقل مقدار ممکن کاهش یابد و همراه با احتیاطهای مناسب زیر باشد .

3) کارکنان باید سعی کنند موقعیتی را که در آن یک مادة شیمیایی واکنش پذیر و خطرناک احتمالاً با مواد اشتعال پذیر تماس پیدا می کند ، یا هنگامی که ماده ای انفجار پذیر در معرض ضربه یا حرارت زیاد واقع می شود ، پیش بینی و از آن پرهیز کنند .

4) واکنشهایی که شناخته شده اند یا احتمال می رود در بر گیرندة مواد انفجار پذیر یا آتشزا باشند ، باید همیشه در وهلة اول با مقادیر کم آزمایش شوند و تنها در صورتی که هیچ آثاری از خطر آشکار نشد ( مثلاً افزایش زیادی دما یا خروج گاز و غیره ) اندازة آن با احتیاط و به صورت تدریجی افزایش یابد . از آنجا که در یک ظرف واکنش ، مساحت سطح در واحد حجم با افزایش حجم کاهش می یابد ،‌ واکنشهای با مقادیر زیاد ممکن است به افزایش خارج از انتظار و احتمالاً خطرناک دما منجر شوند . در صورتی که بدانیم واکنشی با مقدار کم بی خطر انجام می گیرد ، بهتر است به جای انجام فرآیند در یک مرحله با مقدار زیاد ، آن را چندین بار ولی با مقدار کم تکرار کنیم تا مقدار مورد نظر به دست آید .

5) در مورد واکنشهای گرماده واکنشگرهای فعال و خطرناک ، ایمنترین روش اضافه کردن قطره قطرة واکنشگر همراه با هم زدن سریع با سرعتی است که واکنشگر مصرف می شود . از سرد کردن بیش از حد باید خودداری کرد چون مانع از انجام واکنش به اندازة کافی می شود و موجب انباشته شدن واکنشگرهای خطرناک می گردد ؛ در صورتی که در این حال دما افزایش یابد ، واکنش ممکن است به شدت رخ دهد . در واقع ایمنتر است که چنین واکنشی گرم شود تا از مصرف شدن کامل هر قطره از واکنشگر افزوده شده اطمینان حاصل شود .

ترکیبات انفجار پذیر

ترکیبات یا گروههای ترکیبات زیر می توانند اصالتاً به صورت خطرناکی انفجاری باشند . این ترکیبات ممکن است بر اثر گرما ، پربه یا مالش یا ظاهراً خود به خود منفجر شوند .

1) گاز استیلن و نمکهای استیلید فلزات سنگین ؛ نقره یا مس استیلید نسبت به ضربه بسیار حساس اند . پلی استیلنها و برخی استیلنها هالوژن دار .

2) هیدرازوییک اسید و تمامی آزیدهای آلی و معدنی ( تنها سدیم آزید بی خطر است ) ؛ آریل آزید و نقره آزید می توانند غفلتاً طی بعضی واکنشها تشکیل شوند .

3) نمکهای دی آزونیوم ( وقتی جامدند ) و ترکیبات دی آزو .

4) نیتراتهای معدنی ، به ویژه آمونیوم نیترات و استرنیتراتهای الکلهای پلی هیدریک .

5) ترکیبات پلی نیترو ، مثلاً پیکریک اسید ( و پیکرات فلزات سنگین ) ، تری نیتروبنزن (TNB) ، تری نیترو تولوئن (TNT) ؛ همه این مواد وقتی در آب باشند بی خطرند .

6) نمکهای فلزی نیتروفنولها .

7) پروکسیدها ؛ تشکیل این مواد در حلالهای اتری عموماً باعث انفجار می شود . محلول غلیظ هیدروژن پروکسید ، به بخش 4-2-41 مراجعه شود .

8) نیتروژن تری برمید ، تری کلرید و تری یدید ؛ این اجسام همگی به شدت حساس اند و به شدت منفجر می شوند و هرگز نباید آنها را تهیه کرد یا به کار برد مگر واقعاً ضروری باشد.

مخلوطهایی که بالقوه خطرناک اند

اکسنده های قوی به ویژه هنگامی که با مواد آلی به سهولت اکسید شونده مانند الکلهای ساده ، الکلهای پلی هیدریک ، کربوهیدراتها و مواد حاوی سلولوز مثل کاغذ ، پارچه و چوب مخلوط شوند خطرناک اند . این مواد در صورتی که با عناصری مانند گوگرد ، فسفر و گرد فلزات مانند گرد منیزیم نیز مخلوط شوند بسیار خطرناک اند . نمونه های زیر از این جمله اند :

1) پرکلریک اسید ، کلراتها و پرکلراتها

2) کروم تریوکسید « کرومیک انیدرید » ، کروماتها و دی کروماتها ، نیتراتها و نیتریک اسید غلیظ .

3) پرمنگناتها

4) هیدروژن پروکسید غلیظ

5) اکسیژن مایع و هوای مایع

برخی خطرهای ویژة انفجار

پروکسیدها در حلالهای اتری : یکی از رایجترین علتهای انفجار در آزمایشگاههای شیمی آلی تشکیل پروکسید در حلالهای اتری است . دی آلکیل اترهای ساده مانند دی اتیل اتر و دی ایزوپروپیل اتر و اترهای حلقه ای مانند 1 ، 4- دیوکسان و تترا هیدروفوران ، در مجاورت هوا و نور ، پروکسیدهایی تشکیل می دهند که فراریت کمتری دارند . در نتیجه ، اگر یکی از این حلالها از طریق تقطیر تخلیص شود ، مقدار پروکسید در باقیماندة تقطیر به تدریج افزایش می یابد و احتمالاً انفجار شدیدی رخ می دهد . به این منظور ، (1) این گونه حلالها را نباید برای مدت طولانی یا در بطریهای نیمه خالی نگه داشت ؛ ظروف باید از جنس شیشة تیره باشد ؛ (2) پیش از تقطیر حلالها ، باید آزمایش پروکسید انجام شود و در صورت مثبت بودن ، پروکسید خارج شود ؛ و (3) از آنجا که اترهای تخلیص شده در مجاورت هوا به سرعت دوباره پروکسیددار می شوند ( 10 دقیقه در مورد تترا هیدروفوران ) پیش از استفاده باید دوباره آزمایش پروکسید روی آنها انجام شود و در صورت لزوم فوراً پیش از مصرف تخلیص شوند .

سدامید جامد و فلز پتاسیم : این دو ترکیب هر دو به طور سطحی اکسید می شوند و فیلمهای اکسیدی می دهند که ممکن است به هنگام کار موجب انفجار شوند . در مورد پتاسیم ، اکسایش سطحی حتی وقتی فلز داخل روغن نگهداری شود نیز رخ می دهد و عمل تراشیدن فیلم اکسید با چاقو می تواند آغازگر انفجار شود . نمونه های پتاسیم را که با لایة ضخیمی از اکسید پوشیده شده باشند نباید به کار برد ، بلکه باید آنها را با افزودن به مقدار زیادی پروپان -2- اُل از بین برد . همچنین ، تکه های سدامید قدیمی یا آنهایی را که به صورت واضحی ( زرد ) پوسته بسته اند نباید در هاون کوبید و باید با مخلوط کردن با آمونیوم کلرید جامد از بین برد .

فلزات قلیایی با حلالهای کلردار : فلزات قلیایی سدیم ، پتاسیم و لیتیم ( و همچنین سایر فلزات ، مثل آلومینیوم ، منیزیم به ویژه در حالت پودری ) همگی در مقابل ترکیبات آلی هالوژن دار ، به ویژه حلالهای کلردار معمولی مانند کربن تتراکلرید شدیداً واکنش پذیرند . تکه یا تراشه های این فلزات را هرگز نباید با حلالهای هالوژن دار شست ، زیرا انفجار شدیدی رخ خواهد داد .

پرکلریک اسید : این ترکیب می تواند به شدت با مواد آلی از جمله چوب پنبه ، پارچه ، لاستیک یا چوب واکنش دهد . علاوه بر این ، دودی که از اسید مایع خارج می شود به راحتی توسط این مواد جذب می شود و آنها را به شدت مشتعل یا منفجر می کند . به این دلیل ، پرکلریک اسید را نباید زیر هودی که چارچوب آن چوبی باشد یا در نزدیکی هر مادة آلی نگهداری کرد .

کرومیک اسید و نیتریک اسید به عنوان عامل شستشو : هنگامی که برای پاک کردن باقیمانده های قیری ظروف به آنها مخلوطهای کرومیک اسید یا نیتریک اسید غلیظ همراه با گرم کردن افزوده شود ، انفجارهای شدیدی رخ می دهد . در صورتی که این باقیمانده ها با مخلوطهای کرومیک اسید سرد ( حتی پس از تماس طولانی و چند بار تعویض اسید ) و به دنبال آن ساییدن با گردهای زبر پاک نشد ، تنها راه بی خطر دور انداختن ظرف است .

آزیدها : آریل آزیدهای انفجار پذیر به صورت ناگهانی طی واکنشهای سند مایر و سایر واکنشهای دی آزونیوم تشکیل می شوند .

هنگامی که محلولهای آمونیاکی نقره نیترات ( واکنشگر تولن ) برای مدتی پیش از مصرف باقی بمانند ، در آنها نقره آزید انفجار پذیر تشکیل می شود ؛ واکنشگر تولن باید همیشه به صورت تازه طبق دستور صفحه 763 تهیه شود ، و از غلظتهای پیشنهاد شده تجاوز نشود ، چون بی اندازه خطرناک است . واکنشگر مصرف نشده باید با افزودن محلول آبی سدیم کلرید از بین برده شود .

نیتروژن مایع : نیتروژن مایع ( نقطة جوش C 196- ) به عنوان ناخالصی مقداری اکسیژن مایع ( نقطة جوش C 183- ) همراه دارد ، لذا بر اثر تبخیر نسبت به اکسیژن در مایع افزایش می یابد ، به طوری که پیش از تبخیر کامل ، مایع باقیمانده می تواند تا 80 درصد اکسیژن مایع داشته باشد . بر اثر تماس این باقیمانده با هرگونه مواد آلی یا سوختنی ، امکان انفجار وجود دارد . در صورتی که از ظرفهای دوئر ( فلاسک ) حاوی نیتروژن مایع به منظور حمام سرد ، استفاده شود ، پیش از به کار گیری آن به منظورهای دیگر ( مثلاً به عنوان حمام سرد یخ خشک – استون ) باید اطمینان حاصل شود که تمام نیتروژن و اکسیژن مایع کاملاً تبخیر شده است .

مجموعة خلأ شیشه ای : پیش از استفاده از دستگاههای شیشه ای برای تقطیر یا تصعید در خلأ باید آنها را بررسی و اطمینان حاصل کرد که (1) ضخامت و نوع ( شیشه آلات نازک و مخروطی شکل مناسب نیستند ) آن مناسب است و (2) ترک و شکستگی ندارند . همیشه باید از کوچکترین اندازة مناسب خشکانة خلأ استفاده شود و آن را در قفس سیمی ایمنی قرار داد . ظروف دوئر خیلی آسیب پذیرند چون در صورتی که با آنها بد کار شود ، ممکن است به شدت بترکند . در نتیجه تمام ظرفهای دوئر را باید از خارج و در تمام طول آن با نوار چسب باند پیچی کرد تا در صورت انفجار از پرتاب شدت تکه های شیشه جلوگیری شود .

باز کردن آمپولهای شیشه ای : آمپولهای مواد شیمیایی فرار باید پیش از باز کردن ، کاملاً خنک شوند . خنک کردن باید به دقت انجام گیرد ، به ویژه اگر محتوای آن شدیداً فعال باشد ( مثلاً بور تری کلرید ) . اگر خنک کردن بد انجام گیرد ، ممکن است شیشه ترک بردارد و رها شدن محتوای آمپول در حمام سرد به انفجاری شدید منجر گردد . آمپولها را نباید خیلی سریع تا دمایی پایین خنک کرد . ابتدا خنک کردن در یخاب و سپس در یخ و نمک عموماً رضایتبخش است ؛ خنک کردن تا دمای یخ خشک لزومی ندارد .

در صورتی که محتوی آمپول تمایل به تجزیه شدن داشته باشد ، به هنگام نگهداری ، فشار قابل ملاحظه ای می تواند در آمپول در بسته ایجاد شود ؛ لذا در باز کردن آن باید بسیار احتیاط کرد . آمپول خنک را باید از حمام سرد بیرون آورد و پشت یک حفاظ ایمنی در پارچة محکمی پیچید . به کمک یک ارة تیز یا یک چاقوی مخصوص شیشه باید در گردن آمپول خراش ظریفی ایجاد کرد و با تماس انتهای داغ شدة یک میلة شیشه ای داغ (‌ قرمز ) روی محل خراش آن را شکست .

آمپولها باید پیش از دوباره مسدود شدن خنک شوند . در حد امکان باید از مسدود کردن مجدد اجتناب کرد ؛ بهتر است از آمپولهای کوچک استفاده شود ، و تمام محتوای آن یکباره مصرف شود .

کپسولهای گاز فشرده : در بعضی موارد ، کپسولهای گاز فشرده می توانند انفجارهای عمده و آتش سوزی ایجاد کنند . با وجود ظاهر محکمی که دارند ، در کار با آنها باید همیشه احتیاط کرد .

با توجه به فشار بالای کپسولهای گازهای سمی و اشتعال پذیر باید از هرگونه نشتی جلوگیری کرد . مثلاً ، هرگز پیش از نصب شیر مناسب تقلیل فشار نباید گاز را خارج کرد . هرگز نباید شیر اصلی را بیش از حد مورد نیاز جریان گاز باز کرد ( حداکثر دو دور تمام گردش دسته ) ؛ هنگامی که از کپسول استفاده نمی شود شیر اصلی آن باید بسته شود و نه تنظیم کنندة آن . پس از بستن شیر اصلی ، تنظیم کننده باید از فشار اضافی تخلیه و بسته شود . نشت احتمالی گاز باید از طریق برس زدن با محلول مناسب آشکارسازی نشت شناسایی شود ، که عموماً از محلول آبی تیپول یک درصد استفاده می شود .

رزوة شیر و پیچ کپسولها و تنظیم کننده ها هرگز نباید روغن زده شوند ، چون این امر موجب انفجار خواهد شد . در صورتی که دستة شیر کپسولی خیلی سفت شده باشد یا رزوة پیچها آسیب دیده باشند ، باید آنها را برای فروشنده پس فرستاد تا تعویض شوند . همچنین ، هرگز نباید از تنظیم کننده ها و فشارسنجهای معیوب استفاده کرد .

باید مواظب بود تا تمام محتوای کپسول به طور آنی خالی نشود . صرفنظر از خطرهای آزاد شدن گازهای اشتعال پذير و سمي كه امري بديهي است آزاد شدن ناگهاني هر گازي مي تواند كپسول را به يك موشك جت كُشنده تبديل كند . در نتيجه از هر گونه فرسودگي كپسول به دليل آسيب ديدگي به ويژه در سطح شيرها بايد جلوگيري شود . كپسولها هرگز نبايد به صورت عمودي و آزاد در محلي كه خطر به زمين افتادن آنها وجود دارد رها شوند . آنها را بايد با زنجير به ميز يا ديوار بست يا در چرخ دستي متحرك خاصي كه به اين منظور است نگهداري كرد . كپسولها را تنها با اين چرخ دستي بايد جا به جا كرد .

كپسولهاي گاز را بايد به صورت عمودي در محلي ويژه كه داراي دماي ملايم هواكش مناسب و ضد باد بايد قرار داد . در اين محلها كه بايد دور از آب ، روغن و هرگونه مايعات يا بخارهاي خورنده باشند ، نبايد ساير مواد شيميايي را نگهداري كرد . مجزا كردن كپسولهاي گازهاي مختلف بايد طبق مقررات مناسبي انجام گيرد . علامتهاي درشت پر و خالي را بايد به صورتي واضح روي كپسولها نصب كرد تا از اغتشاش و اشتباه جلوگيري شود . ورقة مربوط به قواعد و علايم رنگ كپسولها بايد هميشه به ديوار محل نگهداري كپسولها نصب شده باشد. هم اكنون تمامي كپسولها برچسبي دارند كه به منظور ارائة اطلاعات ايمني مناسب طراحي شده است .

به طور كلي طبق مقررات ، قوياً سفارش مي شود كه از هيچ كپسولي در محل آزمايشگاه نبايد استفاده كرد ، اگرچه استفاده از كپسولهاي كوچك نيتروژن براي تقطير در خلأ يا كپسولهاي كوچك ( به اندازة بطري ) گازهاي آزمايشگاهي ( مثل كلر ، اتيلن و غيره ) استنائاً مجاز است،‌ ولي بايد در به كارگيري آنها احتياط شود . در مورد مخازن گاز تحت فشار مثلاً براي دستگاه glc بايد از كپسولي كه در محل خاصي در خارج از آزمايشگاه به اين منظور ساخته شده است به درون آزمايشگاه لوله كشي كرد . اگر از گاز آمونياك به منظور سنتز تركيبات آلي استفاده مي شود ، توصيه هاي بخش 2-17-7 بايد اجرا شود . كپسول استيلن نيز به هنگام استفاده بايد در محل ويژة عمليات خطرناك نزديك به آزمايشگاه گذاشته شود و پس از آن بلافاصله به انبار كپسولها بازگردانده شود . مؤسسات علمي و پژوهشي مقرراتي خاص خود دارند كه بايد رعايت شوند .

خطرهاي آتش سوزي

خطر آتش سوزي در آزمايشگاههاي شيمي آلي اغلب قابل ملاحظه است ، چون در آنجا به طور معمول مقاديري از مواد شيميايي فرار و اشتعال پذير به كار برده مي شود . روشهاي خاصي كه براي مقابله با اغلب خطرهاي مهم به كار مي رود در زير آمده است .

حلالهاي اشتعال پذير : هنگام كار كردن با حلالها و ديگر مواد شيميايي اشتعال پذيري كه در عين حال به شدت فرارند ، بايد بسيار احتياط كرد . اين امكان وجود دارد كه بخارها به سوي منبع افروزش دور از منبع مايع كشانيده شوند و پس از آتش گرفتن به سوي تمام مايع بازگشته و آن را مشتعل سازند . يك قاعدة مهم اين است كه هرگز به بخارهاي يك مادة شيميايي فرار امكان راه يافتن به يك آزمايشگاه داير داده نشود ( علاوه بر خطرهاي ناشي از آتش سوزي ، بسياري از بخارات سمي مي باشند ؛ به بخش 2-3-4 مراجعه شود ) در ارتباط با كل مقدار حلالهايي كه در آزمايشگاه مي توان نگهداري كرد ، مقررات سختي را بايد رعايت كرد ، به طوري كه به استثناي بطريهاي كوچك واكنشگرهاي روي ميز ، نگهداري حلالها بايد در قفسه هاي مناسب باشد . توزيع به مقدار زياد بايد در محل معيني صورت گيرد . مقادير زياد حلال را نبايد روي ميز كار انباشته كرد بلكه بايد آن را به انبار بازگرداند . در صورتي كه حلالي به صورت اتفاقي بريزد يا بخارات آتشگير آن رها شود ، تمام آزمايشگاه بايد هر چه زودتر تهويه گردد . طراحي و محل انبار اصلي حلالها طبق مقرراتي سخت انجام مي گيرد .

میزان اشتعال پذیری یک ترکیب با نقطة اشتعال ( دمایی که در آن مایعات بخارهای اشتعال پذیر ایجاد کنند ) نشان داده می شود . هر مایعی که نقطة اشتعال آن کمتر از 15 درجه سانتیگراد باشد ، اشتعال پذیر و خطرناک محسوب شود و رفتار با آن نیز طبق همان خصوصیات باشد . در صورتی که دمای خود افروزش حلالی پایین باشد ( دمایی که در آن بخارها خود به خود در هوا آتش می گیرند ) ، باید با احتیاط خاصی با آن برخورد کرد .

برخی از حلالهای متداول شدیداً آتشگیر برحسب افزایش نقطه اشتعالشان در جدول 2-1 آمده اند . این جدول شامل سایر مواد اشتعال پذیر خطرناکی که معمولاً به عنوان حلال به کار نمی روند ، نیست .

 

 

جدول 2-1 نقطة اشتعال حلال های متداول

حلال

( C0 )

حلال

( C0 )

پنتان و اتر نفت

( ن.ج. 40 تا 60 درجه سانتیگراد )

دی اتیل اتر

سیکلوپنتان

کربن دی سولفید

دی ایزوپروپیل اتر

هگزان و اتر نفت

(ن.ج. 60 تا 80 درجه سانتیگراد )

سیکلوهگزان

استون

تتراهیدروفوران

بنزن

متیل استات

49-

 

45-

37-

30-

28-

23-

 

20-

18-

17-

11-

9-

بوتان -2-اُن

اتیل استات

هپتان

متیل سیکلوهگزان

تولوئن

1 ، 2-دی متوکسی اتان

استونیتریل

پنتان -2-اُن

متانول

1 ، 4- دیوکسان

پروپان -2-اُل

اتانول

اتیل بنزن

7-

4/4-

4-

4-

4/4

5/4

6

7

10

12

12

12

15

  در صورتی که بخارهای اشتعال پذیر در نزدیکی دستگاههای برقی مانند دماپای ، موتور همزن ، پمپهای خلاء ، آون خشک کن و غیره انباشته شوند احتمال شعله ور شدن آنها از طریق جرقة یک اتصال برقی متحمل است ؛ این خطر را از طریق تهویة مناسب آزمایشگاه و جلوگیری از انباشتگی موضعی بخارهای حلال می توان به حداقل رساند . باید یادآور شد که همزنهای « بدون جرقه » وجود دارند ؛ همزنهای بادی هم ساخته شده اند .

جرقه زدن در اتصالها به هنگام استفاده از یخچالهای خانگی به منظور نگهداری مواد فرار حتی با مقادیر کم ، موجب انفجار و آتش سوزیهای جدی شده است . در حال حاضر انواع یخچالهای بسیار عالی مخصوص آزمایشگاهها ساخته می شوند . با توجه به اینکه یک ترکیب قرار می تواند در صفر درجه سانتیگراد فشار بخار قابل ملاحظه ای داشته باشد ، غلظت خطرناکی از بخار ( که ممکن است سمی باشد ) می تواند در داخل محفظة یخچال انباشته شود ؛ لذا مواد فرار باید در ظروف شیشه ای با درپوش مناسب و برچسب واضح نگهداری شوند .

کپسولهای اکسیژن نشت کننده : چنانچه کپسولی که محتوای آن اکسیژن است هنگام بسته بودن هواکش نشتی داشته باشد ، غلظت اکسیژن در هوا می تواند به حدی زیاد شود که در صورت وجود یک منبع اشتعال و مواد اشتعال پذیر در نزدیکی آن ، آتش سوزی شدیدی رخ می دهد . کلیة کپسولهای اکسیژن فشرده باید به منظور نشت یابی بررسی شوند . به این منظور شیر اتصال آنها باید با محلول مخصوص نشت یابی بُرس زده شود . کپسولهای نشت کننده باید به طور مناسبی برچسب زده و به فروشنده برگردانده شوند .

بقایای سدیم : بطری حاوی نوار سدیم که به منظور خشک کردن حلال به کار می رود عامل انفجار و آتش سوزی است . سدیم را که بعضی اوقات با قشر ضخیمی از هیدروکسید یا اکسید پوشیده شده است ، باید با پروپان -2-اُل پوشاند و در کناری گذاشت و گهگاهی آن را هم زد تا تمام ذرات سدیم از بین برود ( دست کم 2 ساعت ) . سپس محتوای بطری را باید در مقدار زیادی آب ریخت ( داخل بطری نباید آب ریخت ) و بطری را چندین بار با الکل صنعتی شست . فقط ، پس از آن می توان بطری را آب کشید .

آتش فلز سدیم موضعی و بسیار داغ است و بهتر است آن را با ماسه خفه کرد یا از خاموش کردن گردی استفاده کرد . از خاموش کن کربن تتراکلرید یا کربن دیوکسید نباید استفاده شود.

هیدریدهای فلزی : لیتیم هیدرید ، سدیم هیدرید ، پتاسیم هیدرید و لیتیم آلومینیم هیدرید همگی به شدت با آب وارد واکنش می شوند و هیدروژن می دهند ؛ حرارت واکنش می تواند موجب آتش سوزی انفجاری گردد . مقدار اضافی هیدرید فلزی یک واکنش را باید با افزودن احتیاط آمیز اتیل استات یا استون از بین برد .

هیدریدهای فلزی به طور کامل یا به طور جزئی آلکیل دار شده ( مثلاً دی اتیل آلومینیم هیدرید ) نیز آتشگیرند و احتیاطهای لازم برای به کارگیری آنها زیر عنوان مواد خاص در بخش 4-2 آمده است ( فنون به کار گیری در بخش 2-17-8 آمده است ) .

آزمایشگاه عملیات خطرناک

اکیداً توصیه می شود که تمامی واکنشهای شامل هرگونه خطر احتمالی از مواد منفجر شونده ، به شدت واکنش پذیر یا به شدت سمی ، باید در آزمایشگاه ویژه ای که به این منظور طراحی شده است انجام گیرند . این آزمایشگاه نباید به منظور آموزش و پژوهشهای روزمره به کار گرفته شود یا مواد شیمیایی و وسایل به استثنای آنچه برای واکنشهای خطرناک ویژه مورد نیاز است ( یعنی اتوکلاو ، کوره و غیره ) در آن نگهداری شود . آزمایشگاه مطلوبی که به این منظور ساخته می شود باید دارای خصوصیات ایمنی زیر باشد .

1) چراغها ، کلیدها ، مراکز برق باید ضد آب و ضد بخار باشند .

2) هودهای مجهز به هواکش قوی و قادر به تعویض سریع تمامی هوای آزمایشگاه .

3) درها و دیوارهای مقاوم در مقابل آتش .

4) لباس اضافی محافظ ، شامل نقاب و عینک ایمنی ، دستکش محافظ ، پیش بند و چکمة لاستیکی .

5) سپر و حفاظ ایمنی مرغوب به منظور محافظت از واکنشهای بالقوه شدید .

6) یک سیستم آتش نشانی خودکار کربن دیوکسید .

7) مواد زیر باید بلافاصله و خارج از آزمایشگاه موجود باشد : مجموعه ای از ماسکهای گازی و دستگاههای تنفسی کامل ؛ پتوی ضد حریق ؛ آتش نشان بزرگ کربن دیوکسید و آتش نشان با گرد خشک در صورتی که سیستم آتش نشانی خودکار برقرار نباشد ؛ تلفن همراه با راهنمایی واضح در کنار آن که فهرست دستورها و شماره های تلفن مورد نیاز به هنگام اضطرار در آن نوشته شده باشد .

چنانچه آزمایشگاهی یا اتاق دیگری برای تبدیل به آزمایشگاه عملیات خطرناک موجود نباشد ، باید مکان نیم دایمی مناسب که از مواد سبک و ضد آتش ساخته شده باشد طرح ریزی کرد . این مکان باید در فاصلة امنی نسبت به آزمایشگاهها و اتاقهای اداری قرار گیرد ( بخش 2-16 ، عملیات بدون مراقبت ) .

اجرای واکنشهای انفجار پذیر یا شدید

به طور کلی اغلب چنین تصور می شود که هودها مکانهای مناسبی برای انجام واکنشهای انفجاری یا شدید هستند . از آنجا که شیشة این هودها از جنس مناسب و ضخامت کافی برای مقابله با انفجار تهیه نشده است و حبس شدن گازهای حاصل از واکنش در کنار و بالای قفسه موجب افزایش شدت انفجار خواهد شد ، استفاده از انها توصیه نمی شود . تمامی واکنشهای بالقوه انفجاری باید روی میز آزمایشگاه در دستگاهی که تمام اطراف آن با حفاظ ایمنی احاطه شده ولی روباز باشد انجام گیرد . نشان داده شده است که حتی یک سقف خیلی نازک هم به شدت تأثیر حفاظ ایمنی اطراف را در برابر انفجار کاهش می دهد . بهترین طرح حفاظ ایمنی یک ورقة صاف پلی کربنات ( با حداقل ضخامت 3 میلی متر ) است که به طور عمودی از بالا آویزان و لبه های پایینی آن سنگین باشد . کارایی حفاظ های خمیدة آزاد معمولی را می توان با سنگین کردن لبه های پایینی آن به طور قابل ملاحظه ای بهبود بخشید تا از پرتاب شدن حفاظ به هنگام انفجار جلوگیری شود .

واکنشگرهای معدنی واکنش پذیر

تعداد زیادی از واکنشگرهای معدنی مورد استفاده در آزمایشگاههای شیمی آلی از واکنش پذیری بالایی برخوردارند ( در نتیجه خواص خورندگی دارند ) و در صورت پاشیده شدن یا ریختن روی پوست یا بر اثر استنشاق بخار ، گرد و غبار یا ذرات آنها ، موجب آسیب فراوان می شوند . به علاوه ، واکنش پذیری شدید آنها موجب تولید حرارت شدید به هنگام مخلوط شدن با سایر مواد شیمیایی از جمله آب می شود که نتیجة آن احتمال ترشح و پاشیده شدن ترکیبات سمی و خورنده خواهد بود که بعضی اوقات آتش سوزی یا انفجار به دنبال دارد .

هنگام استفاده از این مواد ، باید از پوشش حفاظتی مناسب از جمله دستکش استفاده کرد . حفاظت مناسب چشمها با عینک ایمنی یا ترجیحاً نقاب ، کاملاً ضروری است و همیشه باید انجام گیرد . در صورت احتمال استنشاق بخار یا گردهای واکنش پذیر ، تمامی عملیات باید به طور عادی در زیر هود انجام گیرند . حفاظت بیشتر از طریق ماسک گاز یا ماسک گرد و غبار چسبان تأمین می شود .

در صورتی که مایع یا جامد خورنده ای روی پوست بریزد ، باید فوراً با مقدار بسیار زیادی آب شسته شود ؛ در صورتی که در چشم پریده باشد هر ثانیه تأخیر صرمات جبران ناپذیری به دنبال دارد . هرگونه ریخته شدن مواد باید بی وقفه تمیز شود ، برای این منظور استفاده از مایه مرجح است . ریختن آب روی مواد پاشیده شده به روی زمین یا میز همیشه توصیه نمی شود ، چون باعث پخش شدن مادة خورنده و تجمع آن در شکافها و فواصل کفپوشها می شود . در پاک کردن مقادیر زیاد مواد ریخته شده ای که بخارات مضر دارند باید از لباس محافظ کامل مجهز به ماسک ، استفاده شود .

برخی مواد شیمیایی بسیار واکنش پذیر و خواص خطرناک آنها در زیر آمده است . آن دسته از مواد که بخارهای خورنده ، محرک و یا سمی متصاعد می کنند و جامدهایی که گردشان خطرناک است ، با علامت احتیاط (     ) مشخص شده اند و فقط باید در زیر هود به کار روند . توضیحات بیشتر در ارتباط با خواص بسیاری از آنها در بخش 4-2 آمده است . اطلاعات ویژه در ارتباط با خواص خطرناک تک تک مواد شیمیایی در چند مجموعة کامل جمع آوری شده است [8 تا 11] .

اسیدهای قوی

تمامی اسیدهای زیر به شدت با بازها وارد واکنش می شوند و اغلب آنها بخارهای بسیار زیان آوری متصاعد می کنند .

هیدروبرمیک اسید و هیدروژن برمید

هیدروکلریک اسید و هیدروژن کلرید

هیدروفلوئوریک اسید و هیدروژن فلوئورید هر دو به راحتی شیشه واکنش نشان می دهند و به سرعت بافتهای آلی را تخریب می کنند . باید از دستکش ضخیم لاستیکی نو که سوراخ نبودن آن به دقت آزمایش شده است استفاده کرد . سوختگی پوست نیز باید فوراً تحت مراقبت پزشکی قرار گیرد .

نیتریک اسید ( غلیظ و دودکننده )

پرکلریک اسید ( ) ( خطر انفجار ، به بخش 2-3-2 مراجعه شود . )

سولفوریک اسید ( غلیظ و دودکننده ) همیشه باید با احتیاط با آب مخلوط شود و به منظور جلوگیری از پاشیدن و ترشح ، باید جریان باریکی از آن در آب سرد ریخته شود . مخلوطهای شستشوی « کرومیک اسید » خواص خورندگی سولفوریک اسید غلیظ و همچنین خواص خطرناک اکسندگی کرومیک اسید را دارند .

کلروسولفونیک اسید (    ) مایعی به شدت خورنده است که شدیداً با آب واکنش می دهد .

بازهای قوی

بازهایی مثل کلسیم اکسید ، پتاسیم هیدروکسید و سدیم هیدروکسید با اسیدها به شدت واکنش می دهند ، در تماس با آب گرما تولید می کنند و اثر خورندگی شدید روی پوست و به ویژه بافت قرنیة چشم دارند .

آمونیاک (        ) ( گازی و محلول آبی غلیظ آن با 880/0=d ) محلولهای غلیظ هیدرازین ( و نمکهای هیدرازین ) ؛ و نهایتاً بخارهای هیدرازین (     ) که به شدت خطرناک اند .

سدامید (         ) عموماً به صورت دانه ای است و به شدت با آب واکنش می دهد ؛ گرد آن محرک و خورنده است . نمونه های قدیمی و با پوشش ضخیم را نباید به منظور استفاده خرد کرد بلکه باید دور ریخت ( به بخش 2-3-2 مراجعه شود ) .

هالوژنها

همگی سمی و خورنده اند . به هنگام کار با فلوئور باید بسیار احتیاط کرد ، چون با گسترة وسیعی از مواد به شدت واکنش می دهد . ترکیبات بین هالوژنی نیز واکنش پذیری زیادی دارند .

هالیدی های واکنش پذیر

کلیة مواد زیر به ویژه در مقابل آب ، به شدت واکنش پذیرند . باز کردن آمپولهای این مایعات باید پس از خنک شدن در زیر هود و با رعایت احتیاطهای مندرج در بخش 2-3-2 انجام گیرد .

بورتری کلرید ؛ (         ) فسفرتری برمید ؛ (     ) فسفرتری کلرید ؛ (    ) فسفرپنتاکلرید ؛ (       ) سیلیسیم تتراکلرید کربن (          ) آلومینیم کلرید و تیتان (IV) کلرید واکنش پذیری کمتری دارند .

کروم تریوکسید ، کروماتها و دی کروماتها

تمامی این مواد گرد و غبار خورنده تولید می کنند ؛ گرد و غبار کروماتهای محلول در آب به ویژه خطرناک اند ، چون در مایعات بینی و عرق بدن حل می شوند . تماس دراز مدت با آنها می توانند به جراحت و سرطان منجر گردد . کروم تریوکسید می تواند در تماس با پوست حساسیت ایجاد کند .

خطرهای ناشی از مواد شیمیایی سمی

تعداد بسیار زیادی از ترکیبات که در آزمایشگاه شیمی آلی با آنها سر و کار داریم ، سمی اند . در واقع ، تقریباً همة مواد تا حدودی سمی اند ، در نتیجه دقت و ایمنی به منظور جلوگیری از ورود مواد خارجی به بدن اهمیت به سزایی دارد و باید به صورت عادت ثانوی هر فردی که در آزمایشگاه کار می کند در آید . ورود مواد سمی به بدن به صورتهای زیر ممکن است .

جذب ( از طریق دهان ) : این امر خوشبختانه در آزمایشگاه رایج نیست ، اما در صورت آلودگی با مواد غذایی ، نوشابه یا دخانیات و یا از طریق استفادة غلط از پی پت دهنی اتفاق می افتد . باید حتماً از خوردن ، نوشیدن یا استعمال دخانیات در آزمایشگاه پرهیز کرد . استفاده از بطریهای بزرگ شیر و نوشابه در یخچالهای آزمایشگاهی اکیداً ممنوع است .

کارکنان باید همیشه دستهای خود را به دقت پس از ترک آزمایشگاه و پیش از غذا خوردن بشویند . از هر گونه استفاده از پی پت دهنی باید خودداری کرد ، چون پی پت پرکنهای لاستیکی و پیستونی مناسب در بازار موجود است .

علاوه بر ضرر فرو بردن دود سیگار ، تفکافت ، بخارهای بسیاری از مواد فرار بر اثر تماس با آتش سیگار یا پیپ محصولات سمی ایجاد می کنند ( مثلاً تتراکلریدکربن ، فسژن می دهد ) .

استنشاق ( به درون ششها ) : این رایجترین راه جذب مواد شیمیایی سمی به شکل گاز ، بخار ، گرد و غبار یا ذرات ریز است . تمامی گردهای سمی ، مایعات فرار و گازها را فقط باید در زیر یک هود خوب به کار برد . بو کردن بخار ترکیبات ناشناخته به منظور شناسایی نیز باید با احتیاط بسیار انجام گیرد .

جذب مستقیم ( از طریق پوست به درون جریان خون ) : این نیز راه رایجی برای جذب مواد سمی به شکل مایع ، جامد یا گاز است . از طریق پوشیدن دستکشهای لاستیکی یا پلاستیکی ، علاوه بر روپوش سفید ، خطر را می توان بسیار کاهش داد . به هر حال ، دقت و تمیزی در کار ضمن رعایت احتیاطهای مذکور ، کماکان الزامی است . دستکشهای حفاظتی اغلب در مقابل حلالهای آلی نفوذ پذیرند و به راحتی سوراخ می شوند ؛ در نتیجه ، باید مرتب بررسی و در صورت لزوم تعویض شوند . در صورتی که ماده ای سمی به طور اتفاقی روی پوست بریزد ، باید با آب سرد فراوان و در صورت نیاز کمی صابون شسته شود . بهتر است از کاربرد حلالها به منظور شستشوی مواد شیمیایی ریخته شده روی پوست خودداری شود . چون این کار ممکن است فرآیند جذب از طریق پوست را تسریع کند .

تماس مکرر حلالها و بسیاری از مواد شیمیایی دیگر با پوست می تواند به تورم پوست و عارضة ناخوشایند حساسیت پوستی منجر گردد که درمان آن اغلب بسیار مشکل است . علاوه بر این ، احتمال می رود که بعدها نیز بر اثر تماس یا در معرض قرار گرفتن ، حساسیت رخ دهد .

اثر سمیت مواد شیمیایی را می توان زیر عنوان « حاد » ( کوتاه مدت ) یا « مزمن » ( بلند مدت ) تقسیم بندی کرد . آثار حاد که مثالهایی از آن سموم قوی و شناخته شده مانند هیدروژن سیانید و کلر هستند ، فوراً آشکار می شوند ، و به خوبی مورد توجه اکثر کارکنان آزمایشگاه قرار دارند و در نتیجه ، به سهولت از آنها پرهیز می شود . اما ، بسیاری از مواد شیمیایی سمیت مزمن ایجاد می کنند که پس از تماس طولانی با مقادیر کم آنها ، ظاهر می شوند . شناسایی و در نتیجه پیشگیری این گونه مسمومیتهای موذیانه مشکلتر است ، چون آثار آنها تنها پس از چند ماه یا چند سال تماس ( یا حتی پس از آنکه تماس قطع شد ) نمایان می شود . مسمومیت مزمن در ضمن می تواند موجب علایمی شود که به سادگی و به خودی خود قابل شناسایی نیستند ، از جمله خواب آلودگی ، حساسیت ، از دست رفتن حافظه و تغییرات جزئی در شخصیت . تأکید می شود که به هر صورت ، نتایج نهایی مسمومیت مزمن می تواند بسیار جدی باشد و به مرگ زودرس منجر گردد . کارکنان آزمایشگاه باید در مقابل این گونه احتمالات از هیچ تلاشی فروگذاری نکنند و جداً از تنفس تمامی بخارات و گرد و غبارها و هرگونه تماس پوست با مایعات و گردها خودداری کنند .

دستگاههای زیادی برای نظارت بر هوای آزمایشگاهها موجودند . در این دستگاهها گسترة وسیعی از لوله های آشکارساز به کار گرفته شده است که هر یک در مقابل گازها و آلاینده های ناشی از بخارهای رایج آزمایشگاهها یا کارخانه ها حساس اند . دستگاه به طریقی طراحی شده است که به طور کوتاه مدت ( لحظه ای ) و بلند مدت عمل کند ؛ دستگاه هشدار دهندة بخارهای حلال که خود شخص آزمایشگر استفاده کند هم موجود است .

کلیة کارکنان باید با توجه به این اصل که تمامی مواد شیمیایی بالقوه خطرناک هستند ، با آنها کار کنند . بحثهای بعدی ( صفحات 32-30) بر این عناوین متمرکز است ، موادی که خواص سمی حاد دارند و بیشتر در آزمایشگاههای شیمی آلی موجودند ؛ موادی که به ویژه ایجاد اثرات مزمن جدی می کنند در صفحات 33-32 آمده اند . موادی که با علامت C مشخص شده اند ، سرطانزا محسوب می شوند ، اما موجود بودن یا کنترل نیز ذکر شده است .

نشانة خطر مربوط به استفاده از مواد سمی در شکل بخار یا گرد و غبار پراکنده به صورت یک مقدار حد ارائه می شود . مقدار حد آستانه ( TLV که با ppm یا 3-mg.m بیان می شود ) بیانگر حد مجاز در معرض قرار گرفتن کارکنان بر مبنای روز به روز و بدون عوارض زیان آور است . کنفرانس بهداشتگران صنعتی [12] امریکا (ACGIH) این مقادیر را که هر سال طبق روز تجدید نظر می شوند ، ارائه می دهد . از سال 1984 ، دو نوع حد مورد قبول سازمان اجرایی بهداشت و ایمنی انگلستان قرار گرفته است که تنها مربوط به مواد موجود و مورد استفاده در انگلستان می باشد [13]. این دو حد عبارت اند از حد توصیه شده ( RL به صورت ppm یا 3-mg.m ) که حد مناسب و واقعی مجاورت با مواد شیمیایی را نشان می دهد و حد کنترل ( CL به صورت  ppm یا 3-mg.m ) که برای تعداد نسبتاً کمتری از مواد که اثرات سمی غیر معمول و جدی دارند ، به کار می رود . از حد کنترل نباید فراتر رفت و هرگاه امکان داشته باشد باید آن را کاهش داد ، و در هر حال ، استفاده از این مواد مقررات و قواعد به کارگیری خاص خود را دارد . مقادیر RL هر ساله مورد تجدید نظر قرار می گیرند ، ولی مقادیر CL در مدت زمانهای کوتاهتری دستخوش تغییر می گردند . در انگلستان از مقادیر TLV هنگامی استفاده می شود که مقادیر RL و CL در دسترس نباشند . در مورد بعضی مواد حدود در معرض قرار گرفتن دراز مدت و کوتاه مدت ( LTEL یا STEL ) هم منتشر می شود . بالاخره ، باید متذکر شد که شورای اروپا در نظر دارد فهرست هماهنگی از استانداردهای موجود را برای کشورهای بازار مشترک اروپا پیشنهاد کند .

به منظور آگاهی بیشتر دربارة خواص سمی هر مادة معین باید به مراجع خاص آن [14 ، 15] و منابع جامعی که قبلاً‌ذکر گردید رجوع شود .

جامدهای بسیار سمی :

حتی مقادیر کم این مواد به بیماریهای شدید یا حتی مرگ منجر می شود . به منظور جلوگیری از استنشاق گرد و غبار یا جذب از طریق پست و بدتر از همه خوردن مستقیم این مواد باید مراقبتهای ویژه ای به کار برد .

 

(3-mg.m ) RL

ترکیبات آرسنیک

سیانیدهای معدنی

ترکیبات جیوه به ویژه آلکیل مرکوریکها

اسمیم تتروکسید ( بخارهای خطرناک )

اکسالیک اسید ( و نمکهای آن )

سلنیم و ترکیبات آن

نمکهای تالیم

وانادیم پنتوکسید 

2/0 ( یه صورت As )

5 ( به صورت CN )

01/0

002/0

1

2/0 ( به صورت Se )

1/0 ( به صورت TI )

5/0

            سمیت مزمن خطرناک ایجاد می کنند .

گازهای سمی خطرناک :

کلیه عملیات به کارگیری یا آزاد شدن این مواد باید در زیر هود مؤثر انجام شوند . در اغلب موارد از تماس با پوست باید پرهیز شود .

 

 

 

 

 

(3-mg.m ) RL

( ppm ) RL

بورتری فلوئورید

کربن مونوکسید

کُلر

سیانوژن

دی آزومتان ، C

فلوئور

هیدروژن سیانید

هیدروژن فلوئورید

هیدروژن سولفید

نیتروژن دیوکسید ( دودهای نیترو )

و نیتروزیل کلرید

اوزون

فسژن

فسفین

3

55

3

20

4/0

2

10

2

14

5

 

2/0

4/0

4/0

1

50

1

10

2/0

1

10

3

10

3

 

1/0

1/0

3/0

مایعات سمی خطرناک و به شدت تحریک کننده :

این مواد بخارات سمی خطرناک دارند و جذب آنها از طریق پوست زیان آور است . تماس طولانی با مقادیر کمی از آنها نیز می تواند موجب بروز عوارض مزمن گردد . بخار بسیاری از آنها تحریک کنندة قوی به ویژه برای دستگاه تنفسی و چشمهاست .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(3-mg.m ) RL

( ppm ) RL

 استیل کلرید

آکریلالدهید ( آکرولئین )

نیتریلهای آلکیل ( و آریل )

آلیل الکل

آلیل کلرید

بنزن ، c

بنزیل برمید ( و کلرید )

بورتری برمید ( تری کلرید )

بُرم

بُرمومتان ( متیل برمید )

کربن دی سولفید

2-کلرواتانول ( اتیلن کلروهیدرین )

3-کلروپروپانوییل کلرید

کروتونالدهید

دی کِتِن

دی متیل سولفات ، c

( و دی اتیل سولفات )

فلوئوروبوریک اسید

هیدروفلوئوریک اسید

ایزوسیاناتومتان ( متیل ایزوسیانات )

نیکل کربنیل ، c

اکسالیل کلرید

پنتاکلرواتان

تترابرمومتان

تتراکلرواتان

تری متیل کلروسیلان

-

25/0

-

5

3

30

5

10

7/0

60

(CL)30

3

-

6

-

5/0

 

-

5/2

(CL) 02/0

35/0

-

-

(TLV) 15

(TLV) 30

-

-

1/0

-

2

1

10

1

1

1/0

5

10

1

-

2

-

1/0

 

-

3

-

05/0

-

-

1

5

-

 

سمیت مزمن خطرناک ایجاد می کنند .

سایر مواد زیان آور :

استنشاق بخارها و گرد و غبار ، جذب از طریق پوست یا هر دوی آنها در مورد ترکیبات یا گروه ترکیبات زیر به طور کلی دارای آثار زیان آور است ؛ برخی نیز اثر خورنده دارند . تماس با مقادیر کم این مواد نیز باید بالقوه زیان آور تلقی شود .

آلکیل برمیدها و کلریدها : بسیاری از آلکیل برمیدها و کلریدهای ساده ، و متانها و اتانهای چند هالوژن دار در این گروه اند که برخی حلالهای رایج را نیز در بر می گیرند . همة آنها باید بالقوه زیان آور تلقی شوند ، اما علاوه بر آنهایی که در بالا آمده اند ، ترکیبات زیر را نیز می توان از جمله خطرناک ترین دانست .

 

(3-mg.m ) RL

( ppm ) RL

برمواتان ( اتیل برمید )

برموفرم

3-برموپروپین ( پروپارژیل برمید )

کربن تتراکلرید

کلروفرم ، C

دی کلرومتان

1 ، 2-دی برمواتان

( اتیلن دی برمید ) ، C‌

1 ، 2-دی کلرواتان

( اتیلن دی کلرید )

یدومتان ، C ( متیل یدید )

890

5

-

65

50

350

145

 

40

 

28

200

5/0

-

10

10

200

20

 

10

 

5

 

آمینهای آروماتیک و آلیفاتیک : بخارهای آمینهای سادة آلیفاتیک نوع اول ، دوم و سوم سمی اند ، مثلاً دی ایزوپروپیل آمین ( RL ، ppm 5 ، 3-mg.m 20 ) ، دی متیل آمین ( Rl ، ppm10 ، 3-mg.m 18 ) ، اتیل آمین ( RL ، ppm10 ، 3-mg.m 18 ) و تری اتیل آمین ( RL ، ppm10 ، 3-mg.m 40 ) .

به همین ترتیب ، بسیاری از آمینهای آروماتیک به شکل بخارهای خود یا از طریق جذب پوستی بسیار زیان آورند . فهرست زیر شامل برخی مثالهای نوعی است ، اما کلیة آمینها از جمله آمینهای الکوکسی ، هالوژن دار یا نیتروآمینها را باید بالقوه زیان آور دانست . علاوه بر این ، بسیاری از آمینهای آروماتیک سرطانزای قوی محسوب می شوند ( سرطانزاها ؛ به قسمت زیر مراجعه شود ) و استفاده از آنها باید طبق قانون کنترل شده باشد .   

 

(3-mg.m ) RL

( ppm ) RL

آنیلین

انیسیدینها ( آمینوانیسولها )

کلروآنیلینها

کلرونیتروآنیلینها

N ،N-دی اتیل آنیلین

N ،N-دی متیل آنیلین

N-اتیل آنیلین

N-متیل آنیلین

p-نیتروآنیلین ( و ایزومرهای آن )

p- فنیلن دی آمین

( و ایزومرهای آن )

o- تولوییدین ( و ایزومرهای آن )

زایلیدینها

10

5/0

-

-

-

25

-

(TLV) 2

6

1/0

 

9

10

2

1/0

-

-

-

5

-

5/0

1

-

 

2

2

 


موضوعات مرتبط: ایمنی در آزمایشگاه
[ چهارشنبه دوازدهم آبان 1389 ] [ 22:23 ] [ محمدرضا گل سرخ حق ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

شیمی کاربردی ، دنیای گزارشکار - دنیای شیمی
امکانات وب





Powered by WebGozar